Ալեքսանդր I-ի մահը․ ռուսական կայսրության ամենախորհրդավոր առեղծվածը
23.09.2026 | 10:02
Ռուսաց կայսր Ալեքսանդր I-ի մահը (1825 թ. նոյեմբերի 19 / դեկտեմբերի 1) Ռուսական կայսրության պատմության ամենախորհրդավոր և քննարկվող իրադարձություններից է։ 47-ամյա կայսրը, որ հաղթել էր Նապոլեոնին և գտնվում էր իր փառքի գագաթնակետին, անսպասելիորեն մահացավ Տագանրոգ քաղաքում, ինչը սկիզբ տվեց բազմաթիվ լեգենդների և վարկածների։
1. Պաշտոնական վարկածը
Պաշտոնական բժշկական եզրակացության համաձայն՝ կայսրը մահացել է տիֆից (կամ «ղրիմյան տենդից»)։ Ղրիմ կատարած այցելության ժամանակ նա մրսել էր, ինչից հետո հիվանդությունը արագորեն վատթարացել էր։ Տագանրոգում նրա մահվանից հետո մարմինը զմռսվեց և փոխադրվեց Սանկտ Պետերբուրգ՝ Պետրոպավլովյան տաճարում հողին հանձնվելու համար։
2. Ինչո՞ւ առաջացան կասկածները
Մահվան հանգամանքներն ուղեկցվում էին մի շարք տարօրինակ փաստերով․
Անսպասելի հեռացում․
Պատերազմից հետո կայսրը խորը դեպրեսիայի և կրոնական միստիցիզմի մեջ էր։ Նա հաճախ էր մտերիմներին ասում, որ հոգնել է գահից, ցանկանում է հրաժարվել իշխանությունից ու ապրել որպես հասարակ մարդ։
Փակ դագաղ․
Տագանրոգից Սանկտ Պետերբուրգ տանող ճանապարհին դագաղը փակ էր, և ժողովրդին թույլ չէին տալիս տեսնել կայսեր մարմինը։ Որոշ վկաներ պնդում էին, որ զմռսումը վատ էր կատարվել, և դեմքն անճանաչելի էր դարձել։
Փաստաթղթերի հակասություններ․
Դիահերձման արձանագրությունները պարունակում էին մի շարք անհամապատասխանություններ, իսկ կայսեր անձնական բժիշկներից Յակով Վիլիեն սկզբում հրաժարվել էր ստորագրել մահվան ակտը։
Անսպասելի մահվան այլ դեպքեր․
Կայսեր մահից կարճ ժամանակ անց՝ 1826 թվականին, անսպասելիորեն մահացավ նաև նրա կինը՝ Ելիզավետա Ալեքսեևնա կայսրուհին։
3. «Ֆեոդոր Կուզմիչ» լեգենդը
Ամենամեծ և տարածված վարկածի համաձայն՝ Ալեքսանդր I-ը չի մահացել 1825 թվականին, այլ բեմադրել է իր մահը․
Ծերունի Ֆեոդոր Կուզմիչի հայտնվելը․
1836 թվականին Ուրալում հայտնվեց մի խորհրդավոր թափառական՝ Ֆեոդոր Կուզմիչ անունով։ Նա խոսում էր մի քանի օտար լեզուներով, փայլուն տիրապետում էր արքունական էտիկետին, բարձրագույն քաղաքական անցուդարձին և պատերազմի պատմությանը։
Սիբիրյան կյանքը․
Հետագայում նա հաստատվեց Սիբիրում (Թոմսկի շրջան)՝ ապրելով որպես ճգնավոր և հոգևոր ուսուցիչ։ Նրան այցելում էին բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, իսկ ըստ որոշ աղբյուրների՝ նույնիսկ Ռոմանովների տան ներկայացուցիչներ։
Լև Տոլստոյի անդրադարձը․
Լև Տոլստոյն այնքան էր տպավորված այս պատմությամբ, որ գրեց «Ծերունի Ֆեոդոր Կուզմիչի հետմահու օրագիրը» ստեղծագործությունը։
Ֆեոդոր Կուզմիչի մահը․
Նա մահացավ 1864 թվականին։ Ըստ ավանդության՝ նա այդպես էլ չբացահայտեց իր իսկական ծագումը, բայց մահվանից առաջ ասաց, որ իր գաղտնիքը գերեզման է տանում։
4. Ժամանակակից և գիտական հայացքներ
Գերեզմանի բացման լեգենդը․
Խորհրդային տարիներին շրջանառվում էին լուրեր, որ 1920-ականներին բոլշևիկները բացել են Ալեքսանդր I-ի դագաղը Պետրոպավլովյան տաճարում և այն դատարկ են գտել։ Սակայն սրա վերաբերյալ պաշտոնական պահպանված արխիվային փաստաթղթեր չկան։
Ձեռագրագիտական (գրաֆոլոգիական) փորձաքննություն․
21-րդ դարում ռուս հետազոտողները և ձեռագրագետները համեմատեցին Ալեքսանդր I-ի և Ֆեոդոր Կուզմիչի նամակների ձեռագրերը։ Որոշ մասնագետներ եկան այն եզրակացության, որ ձեռագրերը պատկանում են նույն անձնավորությանը, թեև պատմաբանների մեծ մասը սա դեռևս վերջնական ապացույց չի համարում։
Ամփոփում․
Պաշտոնական պատմագիտությունը հակված է պահպանել հիվանդությունից մահանալու վարկածը, քանի որ «կամավոր հեռացման» վերաբերյալ ուղղակի փաստաթղթային ապացույցներ չկան։ Այնուամենայնիվ, «կայսր-ճգնավորի» պատմությունը մնում է ռուսական պատմության ամենագրավիչ առեղծվածներից մեկը։
Հրայր ԿԱՄԵՆԴԱՏՅԱՆ
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
.
.
-
Ասում են… Հայաստանում կրկին հակառուսական կեղծ և Արևմուտքի կողմից կառավարելի ալիք է ստեղծվել, թե ՀԱՊԿ-ը մեզ չօգնեց, և ՀԱՊԿ-ից պետք է դուրս գանք։ Նշում են նաև, թե Ռուսաստանը Հայաստանին անհուսալի դաշնակից է
-
Ասում են… Նա Ռուսաստանի բացահայտ թշնամի է, որը, մինչև որոշակի պահը, իշխանության գալով ստիպված էր քողարկել իր մտադրությունները, իր նպատակները։ Մենք թույլ տվեցինք մեզ «մոլորեցնել» հույսերով, թե ինչ-որ կերպ դա կանցնի-կգնա, բայց այդպես չեղավ
-
Ասում են… Հայաստանն իսկապես կատարել է իր աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ դեմքով շրջվելու դեպի Եվրոպա։ Մենք չենք կարող գործել այնպես, կարծես դա գոյություն չունի։ Մենք՝ ֆրանսիացիներս, պետք է ընդունենք այդ ընտրությունը և հավատարիմ լինենք դրան
-
Ասում են… Զարմանալի է՝ Թրամփն ասաց, որ ոչ ոք իրեն չի ասել՝ Իրանը կարող է փակել Հորմուզի նեղուցը։
Յուրաքանչյուր ռազմական խաղային տեսության ժամանակ, որին ես մասնակցել եմ, առաջին բանը, որ մենք ենթադրել ենք, այն էր, որ Իրանը դա կանի
-
Ասում են… Հնարավոր չէ որևէ գերտերության թիկունքում գործարքներ կնքել, որոնց մասին ամենայն մանրամասնությամբ տեղյակ չլինեն մյուս գերտերությունները: Բոլոր գերտերություններն էլ տիրապետում են հետախուզական այնպիսի հզոր հնարավորությունների, որ փոքր երկրները հազիվ թե կարողանան նրանցից որևէ գաղտնիք թաքցնել
-
Ասում են… Ի տարբերություն Արևմուտքի, որը կոչ է անում Հայաստանին կրճատել Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունները, մենք չենք խոչընդոտում Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերի զարգացմանը այլ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
Տարածաշրջանային
ԱՄՆ-Իրան հակամարտության ռազմական նոր փուլը կվերսկսվի՞, թե ոչ՝ դեռ պարզ չէ
Սեպտեմբերի 17-ին նախագահ Թրամփը Axios-ին ասել էր, որ քննարկում է Իրանին ուղղված զանգվածային հարվածները վերսկսելու կամ չվերսկսելու վերաբերյալ հարցը։Սեպտեմբերի 20-ին Իրանի զինվորականները հայտարարել են, որ տեղեկություններ ունեն ԱՄՆ-ի կողմից նոր հարձակման հավանականության առնչությամբ և նախազգուշացրել են պատասխան հարվածների մասին...
